نگار علی- گزارش سال ۱۴۰۴ دیجیکالا تصویری از تغییر رفتار مصرفکنندگان ایرانی در سالی پر از تورم، نوسان اقتصادی و جنگ ارائه میدهد؛ سالی که متوسط قیمت کالاهای فروختهشده ۷۴ درصد افزایش یافت، خرید موبایل و لپتاپ از نظر تعداد کاهش پیدا کرد و در روزهای جنگ، تقاضا برای کالاهای قابلتعویق سقوط کرد، در حالی که دارو، مکمل، پاوربانک، شارژر و باتری سهم بیشتری از خریدها پیدا کردند. همزمان، استفاده از هوش مصنوعی و خدمات اعتباری نیز در تجارت آنلاین پررنگتر شد.
تورم فقط قیمتها را بالا نبرد؛ الگوی خرید را هم تغییر داد
سال ۱۴۰۴ را میتوان یکی از پرنوسانترین سالها برای بازار مصرف ایران دانست. بر اساس دادههای این گزارش سالانه، متوسط قیمت کالاهای فروختهشده با احتساب کالاهای سوپرمارکتی نسبت به سال قبل ۷۴ درصد افزایش پیدا کرده است.
متوسط قیمت کالاهای غیرسوپرمارکتی ۷۲ درصد و کالاهای سوپرمارکتی ۵۵ درصد بیشتر شده و ارزش مجموع کالاهای فروختهشده نیز ۹۱.۵ درصد رشد کرده است. با این حال، افزایش ارزش ریالی فروش الزاماً به معنای رشد واقعی مصرف نیست؛ بخشی از این افزایش ناشی از بالا رفتن قیمتهاست.
تغییر رفتار در بازار کالاهای دیجیتال این موضوع را روشنتر میکند. تعداد موبایلهای فروختهشده ۲۱ درصد و تعداد لپتاپهای فروختهشده ۱۳ درصد کاهش یافته، اما ارزش ریالی فروش این دو گروه بهترتیب ۲۵ و ۲۳ درصد افزایش داشته است. وقتی همین ارقام با دلار محاسبه میشوند، ارزش فروش موبایل ۱۳ درصد و لپتاپ ۱۹ درصد کاهش نشان میدهد.
به بیان دیگر، مصرفکننده برای خرید تعداد کمتری کالا، پول بیشتری پرداخت کرده است.
گوشیهای اقتصادی بیشترین فشار را تحمل کردند
کاهش تقاضا در بازار موبایل در همه ردههای قیمتی یکسان نبوده است. فروش گوشیهای اقتصادی و میانرده ۴۱ درصد و فروش پرچمداران ۳۴ درصد کاهش داشته است.
این تفاوت میتواند نشانهای از تغییر قدرت خرید در بازار موبایل باشد؛ بازاری که زمانی یکی از مهمترین بخشهای سبد خرید دیجیتال خانوارها بود، اما حالا تعویق خرید یا استفاده طولانیتر از گوشی موجود میتواند به گزینهای رایجتر تبدیل شده باشد.
در همین دوره، جستوجوی «گوشی» با ۲.۶ میلیون بار همچنان پرتکرارترین جستوجوی سال بوده است؛ یعنی کاهش خرید لزوماً به معنای کاهش نیاز یا علاقه به کالا نیست و فاصله میان «جستوجو» و «خرید» میتواند نشانه مهمی از فشار اقتصادی بر مصرفکننده باشد.
جنگ، سبد خرید ایرانیها را در چند هفته جابهجا کرد
اثر بحران اقتصادی در سال ۱۴۰۴ تنها به تورم محدود نبود. در فاصله ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ و همزمان با جنگ، رفتار خرید آنلاین تغییر محسوسی کرد. میانگین سفارشهای روزانه ۴۸.۷ درصد کاهش یافت و نرخ لغو سفارشها از ۲۱ به ۲۸ درصد رسید. با این حال، اندازه و ارزش هر سبد خرید تقریباً ثابت ماند.
این الگو نشان میدهد مسئله اصلی در آن دوره فقط کوچکتر شدن سبد خرید نبود؛ بخشی از مردم خریدهای غیرضروری را کنار گذاشتند و تصمیمگیری درباره خرید را به زمان مناسبتری موکول کردند.
پس از آتشبس، تعداد سفارشها نسبت به دوران جنگ ۱۰۰.۵ درصد افزایش پیدا کرد و حتی از سطح پیش از جنگ نیز فراتر رفت؛ موضوعی که میتواند نشاندهنده آزاد شدن تقاضای بهتعویقافتاده باشد.
آیفون ۶۸ درصد کمتر فروخته شد؛ دارو و شارژر جای آن را گرفتند
تغییر سبد خرید در روزهای جنگ در برخی گروهها بسیار شدید بود. فروش لوازم خانگی برقی ۶۱ درصد، مبلمان ۵۱ درصد و آیفون ۶۸ درصد کاهش یافت. در مقابل، سهم دارو و مکمل ۱۸.۶ درصد و سهم پاوربانک، شارژر و باتری ۱۳ درصد افزایش پیدا کرد.
این تغییر را میتوان بخشی از حرکت مصرفکنندگان از کالاهای قابلتعویق به سمت کالاهای ضروری یا مرتبط با آمادگی در شرایط بحران دانست. کالاهایی مانند پاوربانک و باتری در شرایط اختلال برق و ارتباطات اهمیت بیشتری پیدا میکنند و دارو نیز در دسته نیازهای فوری قرار میگیرد. حتی جستوجوی کاربران نیز تحت تأثیر شرایط جدید قرار گرفت؛ جستوجوی «طلا» ۳۹ درصد افزایش یافت و موتور برق، پنل خورشیدی، برنج هندی، پرچم ایران و سیمکارت سفید نیز در میان جستوجوهای ترند قرار گرفتند.
مردم طلا را بیشتر جستوجو کردند، اما خرید کاهش یافت
یکی از نکات قابلتوجه رفتار کاربران در دوره جنگ، فاصله میان جستوجو و خرید طلا بود. جستوجوی عبارت «طلا» ۳۹ درصد افزایش پیدا کرد، اما سهم سکه از خریدها ۶۲ درصد کاهش یافت. این تفاوت نشان میدهد افزایش توجه به یک دارایی الزاماً به افزایش خرید آن منجر نمیشود و شرایط اقتصادی و نقدینگی خانوار میتواند میان علاقه، جستوجو و خرید واقعی فاصله ایجاد کند.
در سوی دیگر، بازار طلا در تجارت آنلاین به حدی بزرگ شده که گرانترین سفارش ثبتشده در سال ۱۴۰۴ یک کیلوگرم طلای آبشده ۲۴ عیار به ارزش ۷۱ میلیارد تومان بوده است.
خرید اقساطی در سایه گرانی؛ از هر ۵ خرید، یک خرید اعتباری شد
فشار بر قدرت خرید را میتوان در روش پرداخت نیز مشاهده کرد. اگرچه پرداخت اینترنتی با سهم ۵۴ درصدی همچنان روش غالب بود، ۱۸ درصد خریدها با اعتبار چهارقسطه و ۷ درصد با وام انجام شده است.با احتساب اعتبار یکماهه، تقریباً از هر پنج خرید یک خرید بهصورت اعتباری انجام شده است.
در بخش خدمات مالی نیز اعتبار و وام در دسترس کاربران ۱۹۵ درصد افزایش یافته و مجموع خرید اعتباری ۲۲۱ درصد رشد کرده است. تعداد مشتریان خرید اعتباری نیز ۱۲۴ درصد افزایش داشته است. این ارقام نشان میدهند در شرایطی که قیمت کالاها با سرعت بالایی افزایش یافته، پرداخت اقساطی از یک امکان جانبی به یکی از روشهای مهم تأمین هزینه خرید تبدیل شده است.
دادههای سال ۱۴۰۴ نشان میدهد تجارت آنلاین ایران بیش از گذشته با تحولات اقتصادی و اجتماعی گره خورده است. تورم بالا باعث شده ارزش ریالی فروش رشد کند، اما در برخی بازارهای مهم تعداد خریدها کاهش یابد. جنگ نیز در مدت کوتاهی سبد خرید را از کالاهای قابلتعویق به سمت اقلام ضروریتر و کالاهای مرتبط با آمادگی سوق داده است.
۲۲۷۲۲۷
