جدل تازه بر سر «اودیسه»؛ از ترجمه امیلی ویلسون تا دفاع از فیلم کریستوفر نولان

امیلی ویلسون (Emily Wilson)، استاد ادبیات کلاسیک، با نقدی تند و جنجالی بر فیلم نزدیک به سه‌ساعته «اودیسه» ساخته کریستوفر نولان (Christopher Nolan) بحث تازه‌ای را درباره این اقتباس سینمایی به راه انداخت؛ فیلمی که از زمان اکران در ۱۷ ژوئیه تاکنون بیش از ۶۸۳ میلیون دلار در جهان فروش داشته است. با این حال، این جنجال‌ها نه فروش فیلم را متوقف کرده و نه موجی از تحریم برای نمایش‌های تمام‌شده آی‌مکس ایجاد کرده است.

نوشته ویلسون که در نشریه London Review of Books منتشر شد، به سرعت به میدان جدل لفظی تبدیل شد؛ از یک سو او به‌عنوان مترجم ترجمه پرفروش و بحث‌برانگیز سال ۲۰۱۷ از منظومه حماسی هومر (Homer) شناخته می‌شود و از سوی دیگر، گروهی از مدافعان فیلم به شدت به لحن و نقد او اعتراض کردند.

برای نمونه، جویس کارول اوتس (Joyce Carol Oates) در ۲۹ ژوئیه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که لحن ویلسون را «نوعی طرد کردن و برتری‌جویی متکبرانه» می‌داند و سپس با تعجب از این گفت که دو توییت «بسیار غیررسمی» او هم به تیتر خبرها تبدیل شده است.

با این حال، همین واکنش‌ها نشان می‌دهد که فیلم اودیسه به یکی از پرحاشیه‌ترین آثار سال تبدیل شده است؛ از انتخاب بازیگران گرفته تا بحث‌هایی درباره لهجه آمریکایی داشتن بازیگرانی چون رابرت پتینسون (Robert Pattinson) و تام هالند (Tom Holland)، همگی به سوژه داغ گفت‌وگو در فضای مجازی بدل شده‌اند.

حتی خود ویلسون نیز به واکنش‌ها نسبت به مقاله ۴۲۳۴ کلمه‌ای‌اش فکر کرده و هرچند از موضع خود عقب ننشسته، پذیرفته است که شاید در بخشی از نقدش می‌توانست شفاف‌تر باشد.

فیلم نولان برای فصل جوایز به‌عنوان یک اقتباس سینمایی بر اساس منظومه تقریباً ۳۰۰۰ ساله‌ای با همین نام و منسوب به هومر در نظر گرفته خواهد شد، اما نولان پیش‌تر گفته بود که یکی از منابع الهام او ترجمه ویلسون از این اثر بوده است؛ ترجمه‌ای که با جمله «درباره مردی پیچیده برایم بگو» آغاز می‌شود.

ترجمه ویلسون که هم به خاطر زبان فشرده‌اش تحسین شده و هم به دلیل مدرن بودن بیش از حد مورد انتقاد قرار گرفته، به پرفروش‌ترین ترجمه اودیسه تبدیل شده و طبق داده‌های Circana BookScan، فروش همه ترجمه‌های این اثر در سال جاری نسبت به سال قبل ۷۶ درصد رشد داشته است.

نولان در سال ۲۰۲۵ به Empire گفته بود: «فکر می‌کنم این ترجمه امیلی ویلسون است که با جمله “درباره مردی پیچیده برایم بگو” آغاز می‌شود. نبوغ این شخصیت، زیرکی و خلاقیت او بخش بزرگی از چیزی بود که من را جذب کرد. او فقط یک سرباز نیست، بلکه یک استراتژیست فوق‌العاده و فردی بسیار حیله‌گر است.»