مطالعات موسسه تحقیقات آب نشان میدهد تراز آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲.۵ متر کاهش یافته و پیشبینیها حاکی از تداوم این روند نگرانکننده در دهههای آینده است.
بر اساس گزارش موسسه تحقیقات آب، معصومه بنیهاشمی، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر این موسسه، اعلام کرد بررسی دادههای نزدیک به دو قرن ایستگاههای ترازسنجی نشان میدهد دریای خزر همواره نوسانهای طبیعی را تجربه کرده، اما از اواسط دهه ۱۳۷۰ شمسی روندی کاهشی و نسبتاً پایدار بر سطح آب آن حاکم شده است. به گفته وی، از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲۵۰ سانتیمتر از تراز آب دریای خزر کاسته شده که حدود ۹۰ سانتیمتر از این کاهش تنها در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ رخ داده و میانگین تراز آب در سال ۱۴۰۳ به منفی ۲۸.۱۵ متر رسیده است.
بنیهاشمی با اشاره به ابعاد حجمی این افت تراز گفت در چهار سال گذشته حدود ۳۶۰ میلیارد مترمکعب از حجم آب دریای خزر کاهش یافته و در صورت تداوم شرایط کنونی، تراز آب این دریا در سال ۱۴۰۴ از رکورد حداقل تراز ثبتشده در ۵۰۰ سال اخیر نیز عبور خواهد کرد. او افزود نرخ کاهش سالانه تراز آب که بین سالهای ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۶ حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر در سال بود، در سالهای اخیر به بیش از ۲۰ سانتیمتر در سال افزایش یافته است.
مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر، عامل اصلی این روند را تغییر اقلیم و شرایط هیدرواقلیمی حوضه آبریز دانست و توضیح داد ورودی آب دریای خزر عمدتاً از طریق رواناب رودخانهها و بارش مستقیم تأمین میشود، در حالی که تبخیر مهمترین مؤلفه خروجی آن است. به گفته وی، افزایش دمای هوا و دمای سطح آب در سالهای اخیر موجب تشدید تبخیر شده و این کاهش با ورودی رودخانهها قابل جبران نیست، بهویژه آنکه آورد رودخانهها نیز روندی نزولی داشته است.
بنیهاشمی از اجرای مطالعهای جامع برای پیشبینی تغییرات تراز آب دریای خزر تا افق ۲۰۵۰ خبر داد و گفت در این پژوهش، برای نخستینبار در سطح ملی، از ترکیب مدلهای بیلان آبی مبتنی بر سناریوهای اقلیمی و روشهای هوش مصنوعی و یادگیری ماشین استفاده شده است. نتایج این مطالعات نشان میدهد حتی در سناریوهای خوشبینانه نیز کاهش معنادار تراز آب محتمل است؛ بهطوری که افت تراز تا ۲۵ سال آینده در سناریوی خوشبینانه حدود ۱.۸ متر، در سناریوی میانی حدود ۳ متر و در سناریوی بدبینانه بیش از ۴ متر برآورد میشود.
وی تأکید کرد هرچند عدم قطعیت پیشبینیها با افزایش افق زمانی بیشتر میشود، اما جهت کلی همه سناریوها کاهشی است و بخش عمده این افت ناشی از تداوم افزایش دما و تبخیر سالانه از سطح دریاست. به گفته او، کاهش تراز آب دریای خزر میتواند چالشهای جدی برای بنادر، زیرساختهای ساحلی، دریانوردی، شیلات، تالابها، اکوسیستمهای ساحلی و آبگیر نیروگاهها ایجاد کند؛ چالشهایی که در سواحل جنوبی خزر به دلیل تمرکز جمعیت و زیرساختها اهمیت دوچندان دارد.
مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر در پایان تصریح کرد این دریا در حال گذار از یک سامانه با نوسانات طبیعی بلندمدت به سامانهای بهشدت متأثر از تغییر اقلیم است و تمرکز اصلی سیاستگذاریها باید بر سازگاری با کاهش تراز آب و بهرهگیری از نتایج مطالعات علمی در برنامهریزیهای توسعهای قرار گیرد.
