شبکه اجتماعی ماستودون در سالهای اخیر و بهویژه پس از خرید توییتر توسط ایلان ماسک و تغییر نام آن به X، بیش از گذشته مورد توجه کاربران قرار گرفت. بسیاری از کاربران که نگران آینده توییتر بودند، به سمت پلتفرمهای جایگزین مهاجرت کردند؛ در این میان، ماستودون به دلیل سابقه طولانیتر و هویت مستقل، توانست جایگاه متفاوتی نسبت به سایر رقبا پیدا کند.
ماستودون (Mastodon) در سال ۲۰۱۶ توسط اوگن روشکو (Eugen Rochko)، توسعهدهنده نرمافزار آلمانی، راهاندازی شد. برخلاف توییتر، فیسبوک یا ردیت، ماستودون یک شبکه اجتماعی غیرانتفاعی است و هدف اصلی آن، خدمت به منافع عمومی است نه سهامداران.
در نگاه اول، ماستودون شبیه نسخهای از توییتر به نظر میرسد، اما ساختار درونی آن کاملاً متفاوت است. این پلتفرم بهصورت غیرمتمرکز و فدرهشده فعالیت میکند و خود را شبیه سیستم ایمیل توصیف میکند؛ یعنی کاربران هنگام ثبتنام، یک «سرور» یا «اینستنس» را انتخاب میکنند. آدرس کاربری نیز بر اساس همان سرور ساخته میشود، اما کاربران میتوانند با اعضای سایر سرورها هم تعامل داشته باشند؛ درست مانند ارتباط کاربران جیمیل و یاهو.
در ادبیات ماستودون، هر جامعه یا سرور با عنوان «اینستنس» شناخته میشود. این سرورها میتوانند توسط افراد، گروهها یا سازمانها اداره شوند و هر کدام قوانین عضویت و سیاستهای نظارتی خاص خود را دارند. برخی سرورها آزاد هستند و برخی دیگر فقط با دعوت یا تأیید مدیر قابل استفادهاند. با این حال، انتخاب سرور دائمی نیست و کاربران میتوانند در آینده سرور خود را تغییر دهند.
ماستودون بخشی از مفهومی بزرگتر به نام «فدیورس (Fediverse)» است؛ شبکهای از پلتفرمهای اجتماعی غیرمتمرکز که امکان تعامل متقابل دارند. به این معنا که یک حساب ماستودون میتواند در برخی شبکههای دیگر فدیورس نیز کاربرد داشته باشد.
پستها در ماستودون در گذشته با نام «توت (Toot)» شناخته میشدند، اما امروزه بیشتر کاربران از واژه «پست» استفاده میکنند. این شبکه از قابلیتهایی مانند پاسخ، بازنشر، علاقهمندی، بوکمارک و هشتگ پشتیبانی میکند. ویژگی نقلقول (Quote) که ابتدا وجود نداشت، در سال ۲۰۲۵ به ماستودون اضافه شد. پیامهای مستقیم نیز در واقع پستهای خصوصی با تنظیمات محدود هستند، نه یک صندوق پیام جداگانه.
از نظر فنی، ماستودون متنباز است؛ یعنی هر کسی میتواند کد آن را دانلود، تغییر و روی سرور خود اجرا کند. با این حال، استفاده از کد بدون رعایت مجوز امکانپذیر نیست؛ موضوعی که حتی باعث اختلاف این پلتفرم با شبکه اجتماعی «Truth Social» شد.
ساخت حساب کاربری در ماستودون از طریق انتخاب سرور انجام میشود و برای سادهتر شدن روند ثبتنام، امکان ایجاد حساب مستقیم در mastodon.social نیز فراهم شده است. کاربران میتوانند افراد را در سرورهای دیگر دنبال کنند، هرچند جستوجو و دنبالکردن کمی پیچیدهتر از توییتر است.
در ماستودون سه تایملاین اصلی وجود دارد: «خانه» (پستهای افراد دنبالشده)، «محلی» (پستهای کاربران همان سرور) و «فدرهشده» (پستهای عمومی سرورهای مرتبط). سیاستهای نظارتی نیز توسط مدیران هر سرور تعیین میشود و همین موضوع تجربههای متفاوتی برای کاربران ایجاد میکند.
در مقایسه با X، ماستودون جامعه کاربری بسیار کوچکتری دارد و کار با آن برای تازهواردان ساده نیست. اما در مقابل، آزادی عمل بیشتر، شخصیسازی، قوانین متفاوت هر جامعه و فضای گفتوگوی صمیمیتر از جمله مزایای آن محسوب میشود. کاربران میتوانند میزان حریم خصوصی پستهای خود را نیز بهصورت دقیق تنظیم کنند.
ماستودون امکان انتشار تصویر، ویدئو، صوت و نظرسنجی را فراهم کرده، اما امکانات رسانهای آن محدودتر از توییتر است. همچنین سیستم تأیید هویت سراسری مانند تیک آبی وجود ندارد و احراز هویت بیشتر بهصورت داوطلبانه یا درونسروری انجام میشود.
بر اساس آمار تابستان ۲۰۲۵، ماستودون کمتر از یک میلیون کاربر فعال ماهانه و حدود ۱۰ میلیون حساب ثبتشده دارد؛ آماری که در مقایسه با X بسیار ناچیز است. با این حال، برای بسیاری از کاربران، تمرکز بر جوامع تخصصی و غیرمتمرکز جذابتر از حضور در شبکهای شلوغ و متمرکز است.
در نهایت، ماستودون برای برخی کاربران آیندهای پایدار و متفاوت از شبکههای اجتماعی رایج رقم میزند و برای برخی دیگر، پیچیدگی آن مانعی جدی محسوب میشود؛ انتخاب نهایی، به نیاز و سلیقه هر کاربر بستگی دارد.
