مطالعهای تازه نشان میدهد حتی مصرف نسبتاً کم الکل نیز ممکن است با کاهش جریان خون مغز و نازک شدن قشر مغز ارتباط داشته باشد؛ موضوعی که دیدگاه قدیمی درباره «مصرف ایمن» الکل را بیش از پیش زیر سؤال میبرد.
سالها تصور میشد نوشیدن کم یا گهگاهی الکل، در صورتی که از حد مشخصی فراتر نرود، آسیب جدی برای بدن ایجاد نمیکند. اما نتایج یک پژوهش جدید نشان میدهد حتی میزان پایین مصرف الکل نیز ممکن است با تغییرات قابل توجهی در ساختار مغز مرتبط باشد.
بر اساس این پژوهش، افرادی که الکل بیشتری مصرف میکنند معمولاً جریان خون کمتری در مغز دارند و قشر مغز آنها نازکتر است. قشر مغز یا «کورتکس» (Cortex) لایه بیرونی مغز محسوب میشود که در عملکردهای مهمی مانند حافظه، یادگیری، تصمیمگیری، زبان و تفکر نقش اساسی دارد. نکته قابل توجه این است که چنین تغییراتی حتی در افرادی مشاهده شد که مصرف الکل آنها در محدودهای قرار داشت که پیشتر «کمخطر» تلقی میشد.
در این پژوهش، مصرف کمخطر برای مردان حداکثر ۶۰ نوشیدنی الکلی در ماه و برای زنان حداکثر ۳۰ نوشیدنی در ماه تعریف شده بود. هر نوشیدنی در این مطالعه معادل ۱۴ گرم اتانول خالص در نظر گرفته شد؛ یعنی تقریباً برابر با یک بطری آبجو، یک لیوان کوچک شراب یا یک شات نوشیدنی الکلی.
اگر این میزان به صورت روزانه محاسبه شود، حدود دو نوشیدنی در روز برای مردان و یک نوشیدنی در روز برای زنان خواهد بود؛ محدودهای که سالها در بسیاری از توصیههای سلامت عمومی بهعنوان مصرف نسبتاً ایمن مطرح میشد. با این حال، دستورالعملهای جدید تغذیهای در آمریکا دیگر سقف مشخصی را به عنوان «مقدار امن» برای مصرف الکل تعیین نکردهاند.
پژوهشگران در این مطالعه همچنین دریافتند میان میزان مصرف الکل، افزایش سن و کاهش ضخامت قشر مغز و جریان خون مغزی ارتباط وجود دارد. این موضوع احتمال میدهد حتی نوشیدنهای گهگاهی نیز در طول سالها اثرات تجمعی بر مغز داشته باشند.
این تحقیق روی ۴۵ فرد سالم در بازه سنی ۲۲ تا ۷۰ سال انجام شد. هیچیک از شرکتکنندگان سابقه اختلال مصرف الکل یا نوشیدن افراطی در یک سال گذشته نداشتند. اختلال مصرف الکل حالتی است که در آن فرد کنترل مصرف خود را از دست میدهد و مصرف الکل بر زندگی روزمره و سلامت او تأثیر منفی میگذارد.
در جریان پژوهش، از شرکتکنندگان درباره میزان مصرف الکل در یک سال گذشته، سه سال گذشته و همچنین در طول زندگیشان سؤال شد تا تصویر دقیقتری از الگوی مصرف آنها به دست آید. به طور میانگین، افراد شرکتکننده در طول زندگی خود ماهانه حدود ۲۱ نوشیدنی الکلی مصرف کرده بودند و این میزان در میان افراد مختلف بین یک تا ۵۴ نوشیدنی در ماه متغیر بود.
پژوهشگران سپس این دادهها را با نتایج اسکنهای امآرآی (MRI) مقایسه کردند. این اسکنها برای اندازهگیری حجم و ضخامت قشر مغز مورد استفاده قرار گرفتند. علاوه بر این، برای ۲۷ نفر از شرکتکنندگان اطلاعاتی درباره جریان خون مغز یا «پرفیوژن» (Perfusion) نیز بررسی شد.
پرفیوژن مغزی به میزان خونی گفته میشود که در مدت مشخص به بافت مغز میرسد. مغز برای عملکرد طبیعی خود به اکسیژن و مواد مغذی فراوان نیاز دارد و خون وظیفه انتقال این مواد را بر عهده دارد. کاهش خونرسانی میتواند در طول زمان به آسیب سلولهای مغزی یا کاهش عملکرد آنها منجر شود.
نتایج نشان داد ارتباط میان مصرف الکل و کاهش جریان خون مغزی حتی قویتر از ارتباط آن با نازک شدن قشر مغز است. این یافته میتواند نشان دهد الکل ابتدا بر سیستم خونرسانی مغز اثر میگذارد و کاهش جریان خون در ادامه ممکن است به آسیب بافت مغزی منجر شود.
به بیان ساده، مغز ممکن است حتی در برابر مقادیر کم اما مداوم الکل نیز کاملاً بیتفاوت نباشد و آسیبها به مرور زمان انباشته شوند. با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند این مطالعه فقط وجود ارتباط میان این عوامل را نشان میدهد و نمیتواند به طور قطعی ثابت کند الکل مستقیماً عامل این تغییرات مغزی است.
دانشمندان یکی از دلایل احتمالی این اثرات را استرس اکسیداتیو میدانند. در این وضعیت، مولکولهای ناپایداری به نام رادیکال آزاد در بدن افزایش مییابند و میتوانند به سلولها آسیب بزنند. این فرایند با پیری، التهاب، بیماریهای قلبی و برخی اختلالات عصبی مرتبط است و مصرف الکل میتواند آن را تشدید کند.
پژوهشگران همچنین به محدودیتهای این مطالعه اشاره کردهاند. دادهها تنها در یک مقطع زمانی جمعآوری شده و اطلاعات مربوط به مصرف الکل نیز بر اساس گفتههای خود شرکتکنندگان ثبت شده است؛ بنابراین احتمال خطا وجود دارد. علاوه بر این، عواملی مانند رژیم غذایی، کیفیت خواب، فعالیت بدنی یا وضعیت سلامت عمومی افراد در تحلیل نهایی بررسی نشدهاند.
با وجود این محدودیتها، نتایج این تحقیق با روند جدید مطالعات علمی درباره الکل همخوانی دارد. در سالهای اخیر پژوهشهای متعددی این فرضیه قدیمی را که مصرف کم الکل میتواند بیخطر یا حتی مفید باشد، مورد تردید قرار دادهاند.
در گذشته برخی تحقیقات ادعا میکردند مصرف کم الکل، بهویژه شراب قرمز، ممکن است برای سلامت قلب مفید باشد. اما پژوهشهای جدید نشان میدهد بسیاری از این نتایج احتمالاً تحت تأثیر عوامل دیگری مانند سبک زندگی، وضعیت اقتصادی یا رژیم غذایی افراد قرار داشتهاند.
در نهایت، دستورالعملهای رسمی تغذیه آمریکا که در ابتدای سال جاری بهروزرسانی شدهاند دیگر سقف مشخصی برای مصرف امن الکل تعیین نمیکنند و تنها توصیه میکنند افراد برای حفظ سلامت خود مصرف الکل را تا حد ممکن کاهش دهند.
نتایج این پژوهش در ژورنال Alcohol منتشر شده است.
